Historia - Pszczyna w drodze do niepodległej

Między 1919 a 1921 Górny Śląsk stał się miejscem walk o polskość. „Powstania śląskie należą do najpiękniejszych kart w dziejach narodu polskiego, stanowiąc końcowy akord w procesie walk wyzwoleńczych na ziemiach polskich w okresie porozbiorowym”. Wyróżniał je masowy, powszechny zryw i skuteczność, niezwykła jak na tamtejsze realia.


Walczono o przyłączenie Górnego Śląska w granice odradzającego się państwa polskiego. Były to historycznie ziemie polskie, które na przestrzeni wieków doświadczyły niemieckiej ekspansji i germanizacji. Po powstaniu w 1918 niepodległego państwa polskiego rozpoczęły się masowe demonstracje. Tym dążeniom sprzeciwiła się niemiecka administracja, wojsko czy sama ludność niemiecka. Terror antypolski, represje, zwalnianie Polaków z pracy przyczyniły się do strajku generalnego. Masakra górników z kopalni „Mysłowice”, 15 sierpnia 1919, ostatecznie doprowadziła do wybuchu pierwszego powstania śląskiego, z 16 na 17 sierpnia 1919 roku. Dowodził nim POW Górnego Śląska, Alfons Zgrzebniok. Walczono w prawie całym okręgu przemysłowym oraz w rejonach południowych, w tym w Pszczynie. Wobec ogromnej przewagi wojsk niemieckich, powstanie zakończyło się niepowodzeniem.


Po postanowieniach traktatu wersalskiego z 1919 roku zaczęły działać dwa przedstawicielstwa, przygotowujące do plebiscytu: Polski Komisariat Plebiscytowy pod kierownictwem Korfantego i Niemiecki Komisariat Plebiscytowy z Urbankiem. Represje z wykorzystaniem niem. bojówek, prowokacje, napady doprowadziły do drugiego powstania śląskiego, z 19 na 20 sierpnia 1920 roku. Dowodził nim po raz kolejny, Alfons Zgrzebniok. Walczono w pow. katowickim i bytomskim oraz większości tarnogórskiego, rybnickiego, zabrzańskiego i lublinieckiego. W wyniku powstania niemiecką policję bezpieczeństwa zastąpiono polsko- niemiecką Policją Plebiscytową.


20 marca 1921, odbył się plebiscyt, w którego wyniku ludność Górnego Śląska miała się wypowiedzieć w sprawie przynależności tego terenu do Polski bądź Niemiec. Akcji plebiscytowej przewodniczył Polski Komisariat Plebiscytowy w Bytomiu i niemiecki Plebiszitkommissariat fur Deutschland w Katowicach. Część głosujących, którzy urodzili się na plebiscytowym obszarze, stanowiło ludność niemiecką. Za przyłączeniem do Polski głosowało 40,4% wyborców, za przyłączeniem do Niemic- 59,6%. Wpływ na takie wyniki miało zastraszenie, antypolska propaganda, czy zaliczenie do obszaru plebiscytu ziemi, o które Polska wcale się nie ubiegała, jak powiat prudnicki czy głubczycki (bez brania pod uwagę tych ziem, przeważały głosy za Polską).


Po plebiscycie, niemiecka administracja i częściowo Międzysojusznicza Komisja podjęła starania, by prawie cały obszar plebiscytowy przyłączyć do Niemiec (spoza konfliktowego regionu wyłączono jedynie powiat rybnicki i pszczyński). Sprzeciw Polaków wobec próby odebrania polskich ziemi, doprowadził do kolejnego, trzeciego powstania śląskiego, które wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku. Poprzedził je strajk generalny w 97% śląskich zakładów pracy. Ostatnim już powstaniem śląskim dowodził działacz społeczny, Wojciech Korfanty. Tym razem działania powstańców objęły prawie cały obszar plebiscytowy. Największe walki rozgrywały się m.in. w rejonie Góry św. Anny. W powstaniu wzięło udział ok. 60 000 Polaków. To powstanie było szczególne. Każdy uczestnik nie był już cywilnym powstańcem, ale miał status żołnierza Wojska Polskiego (przysięga, stopnie, dyscyplina). W wyniku tego zrywu Rada Ambasadorów dokonała korzystniejszego dla Polski podziału Górnego Śląska, przydzielając jej więcej terenów niż planowano.


Po powstaniach wielu Ślązaków miało żal, że marszałek Piłsudzki nie włączył się tak, jak tego oczekiwano, w walkę Ślązaków z Niemcami. Był wtedy zaangażowany w wojnę bolszewicką. Pokonanie "czerwonej zarazy" było wtedy odbierane jako ważniejsze niż ustalenie granicy z Niemcami na Śląsku. Przez długie lata Ślązacy w swoich poglądach dzielili się na korfanciorzy i piłsudczyków.


Słowo „powstaniec śląski” wiąże się z ogromnym poważaniem. Ówcześni walczący cieszyli się wielkim szacunkiem Przy okazji różnych uroczystości pokazywali się w mundurach, z odznaczeniami. Śląskie walki z tego okresu upamiętnione zostały przy grobie nieznanego żołnierza w Warszawie. Również w Pszczynie znajduje się wiele pamiątek i odniesień do tego okresu. W Muzeum Prasy Śląskiej można zobaczyć biurko Korfantego. Przy Trzech Dębach powstańcy z ziemi pszczyńskiej składali ślubowanie, tam też wielu z nich zostało pochowanych po tym, jak zostali rozstrzelani przez Hitlerowców. Wiele ulic pszczyńskich nosi nazwiska bohaterów tamtych czasów np. na Osiedlu Powstańców Śląskich.


Powstania na Górnym Śląsku unaoczniły reszcie Polski, że Ślązacy, to nie Niemcy, że zależy im (nawet za cenę krwi) na przynależeniu do Rzeczypospolitej Polskiej, że czują się Polakami. W samych Ślązakach (najmłodszym pokoleniu) pobudziły ducha polskości.


Przygotowano m.in. na podstawie „Encyklopedii Powstań Śląskich” (1982), oraz „Wielkiej Encyklopedii PWN” (2004).